Het Gebouw

De geboorte van een vakbondspaleis

Aan de Henri Polaklaan in Amsterdam, in de rustige Plantagebuurt vlakbij Artis, staat een gebouw dat bij de eerste aanblik doet denken aan een middeleeuws Italiaans stadspaleis. De rode bakstenen gevel, de kantelen op het dak en de forse vierkante toren geven het een uitstraling van kracht en monumentaliteit. Dit is De Burcht, het oudste vakbondsgebouw van Nederland.

Het gebouw werd in 1899 ontworpen door architect Hendrik Petrus Berlage in opdracht van de Algemeene Nederlandsche Diamantbewerkersbond (ANDB). Deze vakbond, opgericht in 1894 door Henri Polak, was in die jaren uitgegroeid tot de machtigste en best georganiseerde arbeidersvereniging van het land. De diamantbewerkers hadden behoefte aan een eigen onderkomen dat hun positie en ambities weerspiegelde.

Op 4 juli 1899 werd de eerste paal geslagen. Iets meer dan een jaar later, op 1 augustus 1900, opende het gebouw zijn deuren. Ondanks de bescheiden opening (er was crisis in de diamantindustrie vanwege de Boerenoorlog in Zuid-Afrika) waren de leden bijzonder trots op hun nieuwe thuisbasis. Het gebouw werd al snel liefkozend "het Paleis" genoemd.

Italiaanse inspiratie in Amsterdam

Berlage putte zijn inspiratie uit de stadspaleizen die hij had bestudeerd tijdens zijn reizen door Italie. De palazzo's van Florence, Siena en andere Italiaanse steden vormden het vertrekpunt voor een ontwerp dat zowel functioneel als representatief moest zijn. Het resultaat was een gebouw in een sobere, rationele stijl die kenmerkend zou worden voor Berlage's oeuvre.

De buitenzijde kenmerkt zich door het onverbloemde gebruik van baksteen in verschillende tinten rood en bruin. Berlage was overtuigd dat het bouwmateriaal zelf moest spreken, zonder verborgen te worden achter overdadige decoratie. De kantelen en de toren verwijzen bewust naar de middeleeuwse burcht, een symbool van bescherming en gemeenschapskracht.

Op het hoogste punt van de toren bevindt zich een lantaarn in de vorm van een diamant, een verwijzing naar het beroep van de bondsleden. Dit detail illustreert hoe Berlage in elk onderdeel van het ontwerp de identiteit van de opdrachtgever verwerkte.

Het interieur als Gesamtkunstwerk

Berlage ontwierp niet alleen het gebouw zelf, maar ook het volledige interieur: meubels, lampen, drukwerk en decoratieve elementen. Hiermee realiseerde hij een zogeheten Gesamtkunstwerk, een totaalkunstwerk waarin architectuur, beeldende kunst en vormgeving een onlosmakelijk geheel vormen.

Voor de artistieke invulling schakelde Berlage bevriende kunstenaars in. De beeldhouwer Lambertus Zijl maakte reliefs voor de traphal. In 1904 schilderde Richard Nicolaus Roland Holst twaalf monumentale wandschilderingen in de grote vergaderzaal, de Bondsraadzaal. Deze voorstellingen beelden het leven en de strijd van de arbeidersbeweging uit in een symbolistische stijl.

Het monumentale trappenhuis vormt de ruggengraat van het gebouw. De trap verheft de bezoeker letterlijk, van de straat naar de vergaderzalen op de bovenverdiepingen. Deze opzet was een bewuste keuze: het betreden van het bondsgebouw moest een verheffende ervaring zijn, zowel fysiek als geestelijk.

Van bondsgebouw tot rijksmonument

Na de bloeiperiode van de ANDB ging het langzaam bergafwaarts met de bond. Rond 1920 verplaatste het centrum van de diamanthandel zich naar Antwerpen. De Tweede Wereldoorlog trof de overwegend Joodse gemeenschap van diamantbewerkers zwaar: tweeduizend Amsterdamse diamantbewerkers werden vermoord. Na de oorlog werd een gedenkplaat in de hal aangebracht ter nagedachtenis aan hen die niet terugkeerden.

In 1958 ging de ANDB op in de metaalbewerkersbond ANMB. Het gebouw kreeg vervolgens wisselende functies. In 1974 werd het erkend als rijksmonument. Vanaf 1991 was het Vakbondsmuseum er gevestigd, dat de geschiedenis van de Nederlandse arbeidersbeweging documenteerde en presenteerde.

In 2010 werd het gebouw grondig gerestaureerd door de Vereniging Hendrick de Keyser, de huidige eigenaar. Bij deze ingrijpende restauratie is het oorspronkelijke ontwerp van Berlage zoveel mogelijk hersteld. Tegenwoordig functioneert De Burcht als museum, als locatie voor het wetenschappelijk bureau voor de vakbeweging, en als bijzondere vergaderlocatie.

Het gebouw bezoeken

De Burcht is meerdere keren per jaar geopend voor publiek. Er worden rondleidingen georganiseerd waarbij bezoekers het interieur kunnen bewonderen, inclusief de Bondsraadzaal met de schilderingen van Roland Holst, het historische trappenhuis en de verschillende vergaderzalen. Groepsrondleidingen zijn op afspraak beschikbaar.

Voor actuele data en meer informatie over rondleidingen kan de contactpagina worden geraadpleegd.