In de Bondsraadzaal van De Burcht hangt een serie van twaalf wandschilderingen die tot de meest bijzondere kunstwerken van de Nederlandse arbeidersbeweging behoren. Gemaakt door Richard Nicolaus Roland Holst in 1904, vertellen ze in een symbolistische beeldtaal het verhaal van de strijd, de solidariteit en de idealen van de georganiseerde arbeiders.
Roland Holst (1868-1938) was een veelzijdig kunstenaar: schilder, graficus, ontwerper en monumentaal decorateur. Samen met zijn vrouw, de dichteres en politica Henriette Roland Holst-van der Schalk, behoorde hij tot de kring van socialistisch geengageerde intellectuelen die rond de eeuwwisseling een belangrijke rol speelden in het culturele en politieke leven van Amsterdam.
De opdracht voor de wandschilderingen kwam voort uit de nauwe samenwerking tussen architect H.P. Berlage en een groep bevriende kunstenaars. Berlage had het gebouw vanaf het begin geconcipieerd als een Gesamtkunstwerk, waarin architectuur, beeldhouwkunst en schilderkunst een onlosmakelijk geheel zouden vormen.
Twaalf voorstellingen
De twaalf schilderingen zijn aangebracht op doeken die in de wand zijn gevat. Ze vormen samen een doorlopend beeldverhaal dat kan worden gelezen als een allegorische cyclus over de arbeidersbeweging. De thema's wisselen tussen licht en donker, hoop en bedreiging, individueel lijden en collectieve kracht.
Enkele voorstellingen tonen de gevaren waartegen de beweging zich moet wapenen: armoede, alcoholisme, onderlinge verdeeldheid en de verlokking van geweld. Andere beelden de positieve krachten uit: solidariteit, ontwikkeling, de kracht van organisatie en het ideaal van een rechtvaardige samenleving. De figuren zijn groots opgezet in een stijl die invloeden verraadt van het vroege symbolisme en de Engelse Arts and Crafts-beweging.
Roland Holst maakte bewust gebruik van een beeldtaal die voor iedereen begrijpelijk moest zijn. De voorstellingen zijn niet abstract maar verhalend, met herkenbare menselijke figuren in dramatische houdingen. Tegelijkertijd vermeed hij realisme: de schilderingen zijn eerder visionair dan documentair, eerder een oproep dan een verslaggeving.
Restauratie en behoud
In de loop van de twintigste eeuw leden de schilderingen onder slijtage, vervuiling en veranderingen in het klimaat van de zaal. In 2001 werden ze voor het eerst professioneel gerestaureerd, een complex proces waarbij de oorspronkelijke kleuren en details zorgvuldig werden hersteld zonder het karakter van de doeken aan te tasten.
Tijdens de algehele restauratie van De Burcht in 2008-2010 werd ook de omgeving van de schilderingen aangepakt. De Bondsraadzaal werd teruggebracht naar de oorspronkelijke staat, zodat de wandschilderingen opnieuw in hun beoogde context te bewonderen zijn. De ingreep omvatte onder meer het herstel van de oorspronkelijke kleurstelling van de wanden en het plafond, die in de loop der decennia meerdere malen waren overschilderd.
De Stichting Vakbondshistorie documenteert de bredere context van dit soort kunstuitingen binnen de vakbeweging. Van vaandels en speldjes tot monumentale kunstwerken: de visuele cultuur van de arbeidersbeweging vormt een rijk maar vaak onderschat hoofdstuk in de Nederlandse kunstgeschiedenis.
Kunst als instrument van emancipatie
De wandschilderingen van Roland Holst passen in een bredere traditie van kunst in dienst van de arbeidersbeweging. In heel Europa lieten vakbonden rond 1900 hun gebouwen versieren door vooraanstaande kunstenaars. Het idee daarachter was dat arbeiders niet alleen recht hadden op betere lonen en werktijden, maar ook op schoonheid en culturele ontwikkeling.
Henri Polak was een vurig verdediger van dit standpunt. In zijn geschriften betoogde hij dat de arbeidersbeweging meer moest zijn dan een economische belangenbehartiger. De bond moest bijdragen aan de geestelijke en culturele verheffing van zijn leden. De Burcht, met zijn door Berlage ontworpen interieur en de kunstwerken van Roland Holst, Zijl en anderen, was de tastbare vertaling van dat ideaal.
De wandschilderingen zijn te bezichtigen tijdens rondleidingen en tentoonstellingen in De Burcht. Voor groepen en onderwijsinstellingen zijn speciale educatieve programma's beschikbaar die de kunstwerken in hun historische en artistieke context plaatsen.