Over Berlage

Hendrik Petrus Berlage (1856-1934)

Hendrik Petrus Berlage geldt als een van de invloedrijkste Nederlandse architecten van de late negentiende en vroege twintigste eeuw. Zijn werk legde de basis voor de moderne architectuur in Nederland en had grote invloed op latere generaties ontwerpers. Berlage stond bekend om zijn rationele benadering van de bouwkunst, waarin eerlijkheid in materiaalgebruik en constructie centraal stond.

Geboren in Amsterdam studeerde Berlage van 1875 tot 1878 aan de Technische Hogeschool in Zurich. Daar kwam hij in aanraking met de ideeen van de architecten Gottfried Semper en Eugene Viollet-le-Duc, die kritiek hadden op het overdadige gebruik van historische stijlvormen in de toenmalige architectuur. Deze denkbeelden vormden de kiem voor Berlage's latere streven naar een eerlijke, constructieve bouwstijl.

Inspiratie uit Italie

Na zijn studie reisde Berlage uitgebreid door Italie. Gedurende 1880 en 1881 bezocht hij onder meer Turijn, Genua, Rome, Florence, Siena en Venetie. De Italiaanse architectuur, van de klassieke oudheid tot de Renaissance, maakte diepe indruk op de jonge architect. De stadspaleizen, kerken en raadhuizen die hij bestudeerde zouden een blijvende inspiratiebron vormen.

Deze Italiaanse invloed is direct terug te zien in het ontwerp van De Burcht. De kantelen, de torenvorm en het gebruik van baksteen in contrasterende kleuren zijn bewuste verwijzingen naar de palazzo's die Berlage in Toscane en Umbrie had getekend en bestudeerd.

Een nieuwe bouwstijl

Terug in Amsterdam begon Berlage zijn zelfstandige praktijk. Geleidelijk ontwikkelde hij een eigen stijl die brak met de heersende neostijlen. Waar zijn tijdgenoten gebouwen versierden met ornamenten uit het verleden, koos Berlage voor een sobere, eerlijke aanpak. Het bouwmateriaal, de baksteen en het natuursteen, moest zichtbaar blijven. Decoratie diende ondergeschikt te zijn aan de constructie.

Berlage was niet alleen architect maar ook maatschappelijk betrokken. Zijn sympathie voor de sociaaldemocratische beweging bracht hem in contact met Henri Polak, de voorman van de diamantbewerkersbond. De zakelijke relatie begon bescheiden, met het ontwerp van een nieuw vignet voor het ANDB-weekblad. Maar al snel volgde de opdracht voor een nieuw bondsgebouw.

In dezelfde periode werkte Berlage aan de Beurs van Berlage op het Damrak. Het is opvallend dat beide gebouwen, het beursgebouw en De Burcht, vrijwel gelijktijdig tot stand kwamen. Ze delen een verwante vormentaal en dezelfde kunstenaars werkten aan beide projecten. De beeldhouwer Lambertus Zijl en de schilder Roland Holst leverden bijdragen aan zowel de Beurs als De Burcht.

De Burcht als totaalkunstwerk

Voor de ANDB kreeg Berlage alle ruimte om zijn idealen te verwezenlijken. Hij ontwierp niet alleen het gebouw, maar ook het interieur, het meubilair en zelfs het drukwerk. Samen met kunstenaars als Roland Holst, Lambertus Zijl en Joseph Mendes da Costa creeerde hij een Gesamtkunstwerk, waarin elke schakel bijdraagt aan het geheel.

De wandschilderingen van Roland Holst in de Bondsraadzaal vormen het hoogtepunt van deze samenwerking. In twaalf voorstellingen beeldde Roland Holst het verhaal uit van de arbeidersbeweging: de strijd, de solidariteit, de dreiging van armoede en corruptie, en het ideaal van een rechtvaardige samenleving.

De leden van de ANDB droegen zelf bij aan de verdere verfraaiing van hun gebouw. In 1907 werd het relief van Zijl in de traphal geplaatst. In 1911, ter viering van de verovering van de achturige werkdag, werd de bestuurskamer ingericht naar ontwerp van Berlage. De monumentale lamp in de hal is van de hand van Jan Eisenloeffel en dateert uit 1919.

Berlage's nalatenschap

Het oeuvre van Berlage omvat kantoren, villa's, openbare gebouwen, woningbouwprojecten en stedenbouwkundige plannen. Zijn invloed reikte verder dan de architectuur alleen. Als medeoprichter van de firma 't Binnenhuis (1900) zette hij zich in voor de verbetering van de kunstnijverheid. Als stedenbouwkundige maakte hij plannen voor onder meer Amsterdam-Zuid, dat zijn naam nog altijd draagt in het stratenpatroon.

De Burcht staat als een van de hoogtepunten uit zijn oeuvre. Het gebouw demonstreert hoe Berlage architectuur inzette als instrument voor maatschappelijke verheffing: een plek waar arbeiders niet alleen vergaderden, maar ook werden omringd door schoonheid en kunst.